Kâinatta Samanyolu Galaksisi içinde bir nokta halinde olan Dünya yüzeyinde yaşayan bir organizma olan insanda ortaya çıkan akıl, içinde bulunduğu sistemde kendini konumlandırarak varoluşun amacının ve merkezinin kendi olduğunu ifade etmektedir.

Bu düşünce bağlamında oluşturduğu iradesini de kurduğu devlet idaresi ile toplumsal yaşayarak çok boyutlu olarak göstermektedir.

Bu bağlamda inancı ile var olan insan bu inancının kurumsallaşmış hali olan devletten ayrı değildir. Devlet olma sürecinden önce tüm varoluşu kapsayan inancının devletleşmesini benzetmek gerekirse İnanç bir devlet, kalp onun başkentidir.

Bu bağlamda bireyin “Allah’a İman” inancı:

Devletin Kurucu İradesine, onun yasaları içinde uyum içinde yaşayarak varoluşunu sürdürmeyi kabul etmeyle örtüşür.

Bir devletin temeli kurucu iradeye bağlılıktır. İnançta bu mutlak düzenin ve adaletin kaynağı olan Allah’a imandır.

Yani evrende başıboşluk yoktur; her şey bir yasa, bir ölçü içindedir. Devlet bağlamında bu, adalet ilkesine, ortak akla ve en yüce iradeye güvenmektir.

Meleklere İman: Düzenin İşleyişine, Görevlilere Güvenmek

Melekler, görünmeyen ama işleyen sistemin unsurlarıdır. Enerji, hareket, kanun, bilgi taşıyıcıları ve bunların düzenle işletilmesinden sorumlu memurları meleklere benzetile bilir.

Devlet yapısında bu, kurumlara, görevlilere ve işleyen mekanizmalara duyulan inançtır. Bir toplumun istikrarı, görünmeyen ama güvenilir bir idari düzenin varlığına bağlıdır. Meleklere iman, sistemin adaletle işlediğine inanmaktır.

Kitaplara İman: Bilime, Yasaya, Bilgiye İman. İlahi kitaplar, toplumun rehber ilkelerini belirler. Modern dünyada bu, bilgiye, bilime, öğrenmeye ve hukuka imandır. Yani “bilgi kutsaldır”; çünkü hakikatin diliyle konuşur. Devlet, yazılı yasa olmadan çöker; inanç, bilginin ışığı olmadan karanlığa döner. Kitaplara iman, bilginin kutsallığını tanımaktır.

Resullere (Peygamberlere) İman: Önderliğe, Vizyon Sahiplerine İman. Peygamberler, mesajı taşıyan elçilerdir; halkla hakikat arasındaki köprüdür. Devlet bağlamında bu, liderlik, önderlik, yöneticilik inancına denktir.

Ancak bu kör bir bağlılık değildir; adaletle yöneten, halkına hizmet eden öndere güvendir. Peygamberin görevi insanı özgürleştirmektir; devlet başkanının görevi de halkı hakkaniyet içinde yaşamasını sağlamaktır. Din ise nirliğe katkı yapan kurum olarak vardır. Resule iman, yönetenin adaletine ve hikmetine güvenmektir.

Ahiret Gününe İman: Hesap Gününe, Denetime İman. Bir devletin çürümesi, hesap vermezlikten başlar.

Ahiret inancı, bireyin çalışmaları ile kamuya katkı sağladığı sorumluluk bilincidir. Hiç kimse yaptığından sorumlu olmayacak mı? sorusuna verilen cevaptır. Devlet düzeninde bu, şeffaflık, hesap verme, adalet mekanizmasıdır.

Her eylemin bir sonucu, her yetkinin bir sınırı olmalıdır. Ahirete iman, yaptığının sana döneceğine adaletin ertelenmeyeceğine, gecikse de tahakkuk edeceğine inanmaktır.

Kadere (Hayır ve Şerrine sahip çıkmak) İman: Devletin Yazgısı doğrultusunda özgür irade ile yapılan eylemlerle yaşamaktır.

Toplumsal kader bilincine iman, teslimiyet değil; düzenin farkına varmak, bireysel varoluşuna o doğrultuda yöntem geliştirmektir. Birey, kendi iradesini evrensel yasayla uyumlu kılarsa anlam bulur.

Devlet bağlamında bu, milletin ortak kaderine katılmak, sorumluluk almak, “biz” bilinciyle yaşamak demektir.

Bir devletin kaderi, halkının bilincinde saklıdır. Kadere iman, ortak yazgının farkına varmak ve kabul etmektir.

İnanç, o inanca sahip olanların sığınacağı bir kale, bu kalenin devlet idaresine yansımasıdır. Tevhit onun anayasası, Melekler onun kurumları, Kitaplar onun yasaları ve nasıl yaşanması gerektiğine yönelik yaşanmış örnekleri, peygamberler onun yaşayan önderleri, ahiret onun mahkemesi ve yönelişi kader ise onun geleceğidir.

Bir kalpte iman varsa, orada düzen vardır. Bir devlette adalet varsa, orada iman yaşar, insan yaşar.

“Hayat nedir?” sorusu insanlığın en eski ve en temel sorularından biridir. Yanıtı, her yaşayanın bakış açısına göre değişir. Genel anlamda Arapça “Hay” köklü bir kelime ve canlılık anlamındadır ve hareketle, değişim ce dönüşümle kaim bir varlıktır. Bu nedenle olsa gerek herkes ve her bilim farklı anlam katmış hayata. Belki de güzel olan bu yanıdır.

Biyolojik açıdan hayat; doğmak, beslenmek, büyümek, çoğalmak ve ölmek döngüsüdür. Hücrelerin enerji üretmesi, çevresine uyum sağlaması, genetik bilgiyi aktarmasıdır.

Felsefi açıdan, varoluşun anlamını aradığımız bir serüvendir. Kimilerine göre bir sınav, kimilerine göre bir yolculuk, kimilerine göre sadece bir tesadüf.

Dini açıdan, Tanrı’nın verdiği bir emanet, bir sınav ve ölümden sonraki ebedi yaşama hazırlıktır.

Psikolojik açıdan: deneyimlerin toplamı, duygularımızın, ilişkilerimizin ve yaşadığımız anların bütünü.

Yani hayat, kimyasal, fiziksel ve biyolojik bir süreçle ortaya çıkıp duygu ve düşüncem üretip anlam arayışıyla örülü bir tecrübedir. Bireyselleşme de bu tecrübeyi yaşaya bilme başarısı.

Hayat, yalnızca yaşamak değildir; hayat, içine kattığımız manadır. Her an, her deneyim, her seçim bir tuğla gibi inşa eder bizi. Biz anlam katmadan olaylar sadece birer gölge, birer ses, birer rastlantıdır. Ama biz onları idrakimizle yoğurdukça, kendi hayatımızın dokusuna, varoluşumuza dönüşürler.

Ve sonra fark ederiz ki, kattığımız mana artık bizim bir parçamızdır. Düşüncelerimizde, seçimlerimizde, hatta sessizliklerimizde somutlaşır. Hayat, artık yalnızca yaşanan değil, anlamın katılaştığı, şekil aldığı, içinde hapsolunan bir varoluştur.

Ancak her yaşayan, bu katılaşmış mana tuğlalarını farklı okur. Aynı gökyüzü kimine umut verir, kimine hüzün; aynı yol kimine başlangıç, kimine veda. İşte hayatın büyüsü de burada gizlidir: Tek bir gerçek yoktur, tek bir anlam yoktur. Hayat, kendi yüklediğimiz manaların çoğulluğunda, idraklerimizde çoğalan bir varoluştur. Bireyin imtihanı ise duvarlarını kendi eli ile ördüğü bu hapishaneden kurtulup özgürce yaşamak.

Belki de bu yüzden tüm konuşulanlar, tüm deneyimler, konuşulduğu anda zihnimizde tam olarak kalmaz. İnsan zihni, konuşulanı bir anda içine alamaz; süzer, filtreler, sindirir. Bazı fikirler hemen kalıcı olmaz; bazıları zamanla olgunlaşır, bizim içimizde katılaşır. Hayatın kendisi gibi, anlam da ancak zaman ve idrakle şekil bulur.

Sonuçta, hayat hem yaşadığımız hem de yüklediğimiz anlamların toplamıdır. Biz her an katıyoruz; sonra o anlam, kendi gerçekliğiyle geri dönüyor, bizi biçimlendiriyor ve biz, farkında olmadan, kendi hayatımızı yeniden okuyoruz.

Bu süreç içinde kimin kalbine dokunup bir an da olsa bir ümit ışığı üretip bir yüzlerde bir sevinç parıltısına bakarak huzur bularak karşılıklı bir titreşimle varoluşun gereğini hissede biliyoruz? Belki de hayattan asıl maksat budur

Gökyüzüne bakan insan, orada parlayan tek bir merkezi fark eder: Güneş. Bütün gezegenler onun etrafında döner, bütün zaman onun ışığıyla ölçülür, bütün hayat onun sıcaklığıyla beslenir. O, dış dünyanın kalbidir. Nasıl bir kalp kanı bedene pompalar, güneş de ışığını uzaya pompalayarak varlığa hayat verir.

Bütün gezegenler döngüleriyle ona ahenk katar, varlığın düzenine yakıt olur. Bütün varoluş ta insana maddi ve manevi gıda vererek onu besler. O görevini yapmadığında veya misyonunu tamamladığında yeniden var olan insanın ortaya çıkmasını sağlar.

Ama insan sadece dış âlemle yetinmez. İçine döndüğünde başka bir merkez bulur: kendi kalbini, kendi kalıbını. Bu kalp yalnızca et parçası değildir; anlamın ve şuurun merkezi, varlıkla ünsiyet kuran derinliktir.

İnsan kalbi, evrenin iç dünyasının güneşidir. Sevgiyle parlar, bilinçle ısıtır, düşünceyle aydınlatır. Bunun kalıbının sınırı yoktur. İnsan birey olarak ele alındığında Tanrı’da var olur. Ancak değer yargıları olarak ele alındığında varlığın ve varoluşun kendi olduğu ortaya çıkar.

Dış dünyada güneş olmadan hayat olmaz, donar. Değişip dönüşüm olmaz. İç dünyada da sevgi olmadan kavrama, empati, anlam arama, yapılaşma olmaz.

Kadim kültürler bu ikilik üzere var olagelmiştir. Bir yanda göğe bakıp “işte hayat kaynağı, Tanrı’nın ışığı” dediler; öte yanda kendi içlerine bakıp “o ışıkla var olanla birleşip yaşayarak işte Tanrı’nın yansıması” dediler. Güneş ve insan kalbi, aynı hakikatin iki aynasıdır: Biri dış âlemi aydınlatır, diğeri iç âlemi.

Edebiyat ve düşün dünyamızın iki devi Mevlâna ve Şems, Aşk ve aşık edebiyatı ürünleri olan Leyla ile Mecnun, Kerem ile Aslı hep bu gerçeğin halka yansımaları olarak kültür dünyamızın klasikleri olmuştur.

İnsanın yaşamına yol gösterici olarak gökte güneş gönlünde sevgi rehber olarak varlığını devam ettiriyor. Bazan “günaydın” denildiğinde homurdansa da insanın varlığına kıymet biçilemez

İnsanın en eski sorusu, “Bütün bunların kaynağı nedir?” olmuştur. Gökyüzüne bakan ilk insan, varlığın ardında görünmez bir kudret sezinlemiştir.
Bu kudret zaman ve mekânın sınırlarına sığmaz; ne bir taş, ne bir yıldız, ne de herhangi bir yaratılmış şeyle özdeşleşir.

O, yaratılanların hiç birine benzemez, fakat hepsinde izini duyurur. Dinlerin en yüksek kavramı, bu aşkın varlığa işaret eder.

İslam’da bu hakikat, bütün isimleri ve sıfatları kendinde toplayan Allah lafzında özetlenir. Allah, hayallerimizin ve tasavvurlarımızın ötesindedir; aklın ve tahayyülün ötesinde, ancak inanarak kavranabilir.

Bunu dile getiren insan her tarafı araştırmış ancak kendi içinden çıkan bu sorgulayıcı ile pek karşılaşmamıştır. Bunun nedeni sonsuz yaşam döngüsü içinde bireyin miatlı-süreli ömrü olmasıdır. Bu ömürlerin ürettiği veriler üzerinde düşünmeler bilgiye bilgi de görünür bilinir-kullanılır olmaya dönüşmüştür.

Dönüşmüştür ama her birey ayrı ayrı olduğundan ancak bilgide var olunarak ona ekleme veya düzeltme yapıla bilinmektedir. Aksi söylemler pek kaale alınmamaktadır.

Tarih boyunca insanlık, bir yaratıcı olmalı diyerek bu aşkın kudreti aramak ve anlatmak için sembollere başvurmuştur.

Tanrıyı-yaratıcıyı tasvir edemeyen insan, onun ışığını, ısısını ve hayat verici nefesini doğada aramış; en saf mecazı da gökyüzünde bulmuştur:

Güneş. Güneş, kendi ışığının şiddetinden ötürü doğrudan bakılamaz; göz kamaştırır ve saklanır. Ancak her şey onun etkisiyle var olur: bitkilerin yeşermesi, suların buharlaşması, zamanın akışı… İşte Tanrı’nın kozmik sembolü de böyle anlaşılmıştır: Görülmez ama hissedilir, şekle sığmaz ama bütün varlığı kuşatır. Tıpkı insanda tezahür eden varlık sevgisi gibi her şeyi ihata eder.

Sümer’in Utu’sundan, Mezopotamya’nın Şamaş’ına, Hitit’in Arinna Güneş Tanrıçası’ndan Roma’nın Sol Invictus’una kadar güneş, tanrısallığın en belirgin tezahürü olmuştur.

Türklerin Gök Tanrı inancında da güneş, göğün mutlak sahibinin yeryüzüne tecellisi olarak görülmüştür. Zaman içinde bu semboller birbiriyle kaynaşmış, fakat özü değişmemiştir: İnsan, hayatının kaynağını gökteki ışıkta aramıştır.

Işık sadece dış dünyayı değil, iç dünyayı da aydınlatır. O nedenle bilimin ve sevginin simgesi ışık olmuştur.

Güneşin görünmeyen ama her an hissedilen varlığı, Tanrı’nın da görünmez ama sürekli hazır olan hakikatine benzer. Işık olmasa zamanın ritmi kaybolur; Tanrı olmasa varlığın anlamı silinir. Güneşin ışığı, Tanrı’nın varlığının sembolü, Tanrı, güneşin ve tüm âlemlerin gerçek kaynağı olarak tanımlanmıştır.

Bugün bilim, güneşin bir gün söneceğini söyler. Ancak bu kozmik gerçeğin ardında insanın kadim sezgisi hâlâ geçerlidir: Bu yargı, bütün ışıkların ardında asıl ışık olan bilinç olduğunu anlatmaktadır.

Bunun din ilmindeki ifadesi bütün varlıkların ardında asıl varlık vardır. O ne doğar ne batar; ne eksilir ne çoğalır. İşte o Allah olarak tanımlanan her şeyin ötesindeki hakikattir. Yani yaratıcı olan kutsal ruh.

İnsan idrakinde doğan bilinç ışığı içinde tüm varoluşu barındıran ve yaşatan yegâne güç olarak her varlığın yapısınca hükmünü icra ettiğini kavramıştır. Bireye düşen bunun idrakinde olmasıdır.

“Fedakârlık” kelimesi Arapça fedā (feda etmek, vazgeçmek, uğruna bırakmak) kökünden kârlık” eki ile Türkçede bir nitelik, bir eylem biçimi “kendi menfaatinden vazgeçip başkasının yararını gözetme eylemi” anlamı kazanarak kültür dünyamızda yer almıştır.

“Feragat” ise yine Arapça farāga (boş bırakmak, terk etmek) fiilinden türetilmiştir. Türkçeye geçtiğinde “haklarından, menfaatinden veya bir paydan vazgeçme” anlamı taşır.

İki sözcük arasında ince bir fark vardır: fedakârlık aktif bir verme, feragat ise bilinçli bir geri çekilmedir. Birinde başkası için kendi payından sunma, diğerinde hakkını kullanmaktan vazgeçme vardır. Bu hakkını kullanmaktan vaz geçmenin amacı birlik ve beraberlik ruhunun teessüsü ve yaşamı idame etmek olagelmiştir.

Aile, fedakârlık ve feragat kavramlarının en saf biçimde yaşandığı kurumdur. Anne, uykusundan, gençliğinden, hatta kimi zaman sağlığından feragat eder; baba, kazandığı rızkı kendi keyfine değil ailesine feda eder. Çocuk büyüdükçe kardeşi için paylaşmayı öğrenir, kendi isteğini geri plana atarak dayanışmayı kavrar.

Bu noktada fedakârlık, aileyi bir arada tutan görünmez bağdır; feragat ise çatışmaların yumuşamasını sağlayan sessiz erdem. Bu ortamda yetişen ise olgunlaşma, paylaşım, hoşgörüdür, gelecektir.

Toplum, bireylerin kendi menfaatlerinden bir nebze feragat etmesiyle düzen bulur. Vergi ödemek, kamu yararı için bazı özgürlükleri sınırlamak ya da ortak sorumlulukları paylaşmak hep bu kavramların somut tezahürleridir.

Fedakârlık ise dayanışma ve yardımlaşma kurumlarında görülür: Komşunun yükünü hafifletmek, yoksula yardım eli uzatmak, vatan için canını ortaya koymak.

Toplum, bireylerin çıkar yarışının değil, ortak iyilik için yapılan fedakârlıkların üzerine kurulduğunda huzur bulur.

Devlet, vatandaşlarından feragat talep eden en geniş organizmadır. Yasalar, özgürlükleri sınırlandırır; vergi sistemi, kazancın bir kısmını toplum yararına aktarır. Ancak devletin adil işleyişi, bu feragatlerin geri dönüşünü de sağlar. Vatandaş eğitim, sağlık, güvenlik gibi hizmetlerle feragatinin karşılığını alır.

Fedakârlık ise devletin en kritik anlarında sahneye çıkar: savaş zamanlarında, doğal afetlerde ya da toplumsal krizlerde. Hem yöneticiler hem de halk, gerektiğinde kendi menfaatinden vazgeçerek ortak geleceği koruma sorumluluğunu üstlenir.

Fedakârlık ve feragat tek yönlü değildir. Doğru bir zeminde yaşandığında karşılıklılık ilkesini doğurur. Anne babanın fedakârlığı, çocukların ileride gösterdiği vefa ile geri döner. Toplumda yapılan iyilik, güven ve huzur ortamı olarak bireye yansır. Devlet bağlamında ise vatandaşın feragatleri, sosyal adalet mekanizmasıyla telafi edilmelidir.

Ama eğer fedakârlık tek taraflı, karşılıksız ve sömürüye açık hale gelirse, bireyde yorgunluk ve kırgınlık doğurur. Bu nedenle sağlıklı bir denge gerekir: Fedakârlık ve feragat, adalet ve karşılıklılık içinde anlam kazanır.

Bu duyguları, bu işleyiş kullanılarak bireysel menfaat ve ikbal sağlanabilir. Bu durumda fedakârlık ve feragat bunu kullananın üzerine biner ve döngüyü bozduğu için meşruluğunu kaybetmiş olacağından o toplum için bir yıkım, yok oluş sürecini doğurur.

Bu durumda topluma gereğini yerine getirme görevi düşer. Ya daha çok fedakârlık ve feragatle ya yeniden kurulur ya da bireysel ikbale dönüşerek toplumsallık ve birliğini yitirip daha büyük bir halkanın parçası olarak köle konumuna düşer.
Bu kavramlar bin yıllardır Türk toplumunun tarihsel hafızasında derin izler bırakmıştır.

Ailede sevgi, toplumda dayanışma, devlette adalet, hep bu iki erdemin omuzlarında yükselir. Fedakârlık, insanın “öteki” için var olma cesaretidir; feragat ise “ben”i geri çekip “biz”e yer açma olgunluğudur.

Türk toplumundan, atalarının kutsal emaneti olan damarlarındaki asil kanın binlerce yıldır süregelen özgürce yaşama arzusunun kendilerine yol göstererek tarihsel misyonunu yerine getireceği umulmaktadır.

İnsanın en eski sezgisi, bugün de olduğu gibi, yaşamın görünmeyen bir nefesle sürdüğünü fark etmesiydi.

Peki, o nefesi hissetmediğimizde mi, yoksa artık alamadığımızda mı ölürüz? Bu sorunun cevabı, okuyanın anlayışına göredir.

Bilinen ilk yazılı kaynaklarda-Sümerler’in Dumuzi’nin Rüyası ve İştar’ın İnişi destanlarında-Dumuzi’nin İnanna ile birleşmesiyle çiçekler açar, mahsuller çoğalır, başaklar baş verir, hayvanlar yavrular ya da yumurtlardı.

Dumuzi’nin yeraltından yeryüzüne çıkışı, baharın başlangıcı sayılmıştır. Bu olay, Anadolu kültüründe yüzyıllar sonra Hıdırellez olarak yaşamaya devam etmiştir.

Onlara göre her yeşeren dal, her doğan çocuk, her taşan ırmak bu kutsal kudretten pay alırdı.

Evrenin özü, görünmeyen ama her varlıkta hissedilen can verici özdü. Bu güç yalnızca yaratmaz, aynı zamanda bağlardı: göğü yere, suyu toprağa, ruhu bedene…

Zaman geçti, inanç biçimleri değişti.

Anadolu’nun dağlarında bu yaratıcı enerjiye Dionysos adı verildi. Artık o yalnız doğayı değil, insanı da sarhoş eden, coşturup çözülmeye götüren bir ilke olmuştu.

Dionysos, toprağın ve insanın aynı döngüye ait olduğunu hatırlatıyordu: Her şey ölür, ama yeniden doğar. Kırılan her kabuk, yeni bir yaşamın başlangıcıdır. Bu yüzden onun inancında sarhoşluk bir kaçış değil, varlığın derinliğine inişti.

Sonra Yunanlılar geldi; o eski “yaşama kudreti”ni yeniden adlandırdılar: Eros.

Başlangıçta Eros, evrenin yaratıcı çekimiydi-gökleri birbirine bağlayan ilk kıvılcım. Zamanla insana yöneldi: gözde, bedende, arzuda görünür oldu.

Platon ise onu yeniden düşünceye çevirdi.

Eros artık bir tanrı değil, ruhun Tanrı’ya yükselme isteğiydi.

İnsanın kendi eksikliğini fark etmesi, onu arayışa iten ışıktı. O ışık, “önce kendini tanı” sözüne eyleme geçerek varlığa ve varoluştaki işleyişin insanda tamamlanma ve bilinme olarak parladı.

Tasavvuf bu çizgiyi içe çevirdi. Varoluşu anlama çabası bireyin kendini aşkla varoluşa adamaya dönüşerek bu birlikle doğan yaşam tarzını doğurdu. Artık yaratılmış yaratan için hoş görülüyordu.

Artık Eros’un oku kalbe saplandı. “Ben seni sevdim ey Hak,” diyen derviş, Platon’un merdivenini iç dünyasında yeniden kurdu.

Her basamakta bir benliğini bıraktı, her adımda biraz daha yandı.

Tasavvufta aşk artık bir kavram değil, varoluşun özüdür.

Mecnun’un Leyla’da bulduğu, Yunus’un “Benim işim sevmektir” diye özetlediği şey; evrenin ilk nefesinden gelen o yaratıcı hayat enerjisinin insandaki yankısıdır.

Aşk, insanın kendini tanımasını ve varlıkla bağ kurmasını sağlayan yüce kudrette anlam kazandı.

Modern insan, dönüştüğü teknolojinin gürültüsünde; ışığın yerine ekranı koyan, ağaçtan, topraktan, bedenden ve kalpten uzak düşen bir varlık olarak aynı sorunun etrafında dönüyor: “Ne için yaşıyorum?”

Bu soru, Eros’un hâlâ içimizde olduğunun bir kanıtıdır. O, bireyi evrensel insana dönüştürerek varoluşu yeniden birleştirmek isteyen aynı kudrettir.

O nefes, doğada hep eser.

Sümer destanlarında yenilenmiş, kutsal kitaplarda Habil ve Kabil’in kurban öyküsünde sembolleşmiş, Anadolu’da Dionysos’un coşkusuna dönüşmüş, klasik çağın sanatını doğurmuş, Platon’un merdiveninde bilgiye, tasavvufta Mevlana ve Yunus’un dilinde ilahi aşka bürünmüştür.

Aşk, insanlık tarihinin en eski teması olarak edebiyatla ebedileşmiştir.

Şimdi, aşk her zamanki yeri olan seven gönüllerle varoluşun dağılmış hâli içinde varlığını sürdürürken yeniden ortaya çıkma arzusu yine seven kalplerde ışıldıyor.

Belki de aşk artık bir kişide değil, varlığın kendisinde aranmalı. Çünkü aşk, hiçbir zaman yalnızca iki kalp arasında değildi; o, evrenin kendini yeniden üretme arzusuydu.

Artık Eros’un okları göğsümüzü değil, bilincimizi deliyor: “Uyan,” diyor, “yaşamı hisset. Çünkü sen hâlâ o nefessin.”

Bir zamanlar insan, doğanın çocuğuydu.

Toprağın nabzını kalbinde duyar, rüzgârın sesini kendi nefesi sanardı.

Sonra bir gün, erkek buğdayı yedi.
O günden sonra doğa artık ona ana değil, tarlaydı.
Toprak, kutsal emanet olmaktan çıktı; mülke dönüştü.
Erkek toprağı işledi, ama aslında kendini işliyordu-
kendini doğanın üstüne, doğanın yerine koyuyordu.

Buğdayla birlikte insan yerleşti, sınır çizdi, sahip oldu. Lakin sahip oldukça eksildi.
Doğayla birlikte var olmaktan, doğayı kendine ait kılmaya geçti.
Ve böylelikle “sahip olmak” bilinci doğdu:
benim toprağım, benim kadınım, benim evim, benim Tanrım.

Oysa sahip olmak, varlığın bilincini değil, korkusunu besler.
İnsanın gerçek dönüşümü, sahip olmakta değil, sahip çıkmakta gizlidir.
Sahip olmak, bir şeyi kendine katmak ister;
sahip çıkmak ise kendini ona katmak.
Biri egemenliktir, diğeri tanıklıktır.

Buğdayı yiyen erkek, doğayı evirdi ama kendi benliğini zincirledi.
Doğayı düzenledi ama ruhunu daralttı.
Oysa sahip çıkmak, evrimin içsel yüzüdür-
doğanın düzenine, toprağın döngüsüne, varlığın kendi işleyişine tanıklık etmektir.

Gerçek sahiplik, eşyada değil, bilinçtedir.
Her şeye sahip çıkmak, her şeyin kendi hakikatine tanıklık etmektir.
Bu tanıklık, insanın varoluş bilincidir.

Belki de insanın kurtuluşu, buğdayı yeniden yemekte değil,
onu yeniden anlamak için toprağa dönmekte, sahip olmadan sahip çıkabilmekte.

Çünkü sahip olmak, varlığı daraltır, tüketir, öldürür.
Sahip çıkmak ise varlığa hayat bahşeder, sürdürür.
Ve insan, ancak sahip çıkabildiği şeye gerçekten aittir.

Doğa dili her yerde aynı; dünya döngüsü dışarıda güneşi görünür kılarken içerde onu hissedecek varlıkları dönüştürür.

Rüzgâr eser, yağmur yağar, güneş doğar, tohum filiz vererek ormanları meydana getirir. Hayvanlar bunları yiyerek dönüştürür ve çeşitlendirir.

Bu dil, biçimsiz ama canlı bir kelâm, evrensel bir yankıdır.

İnsan ise bu yankıyı duyar, kendi bilinciyle çevirir ve toplum dilini yaratır. Toplum dili farklıdır; çünkü her kültür, bu evrensel sesi kendi tarihinden, coğrafyasından, değerlerinden geçirerek kültürleşir. Doğa sabittir, insan değişkendir; dil de bir yerde bu yaşantıyı sağlayan canlı organizma.

Her varlık bir harftir- kelimedir. Ağaç yapraklarıyla ses taşır, taş ağırlığıyla mana saklar, su akışıyla ses vererek ritm meydana getirir. İnsan bu akışın melodisini duyarak dans eder.

Evren, bu harflerden oluşan dev bir metindir. İnsan, bu metni okuyan bilinçtir. Rüzgârın hışırtısı, kuşun ötüşü, suyun akışı-bunlar insanda mayalanıp kelimelere dönüşmeyi bekleyen seslerdir.

İnsan, nefesi ve sesiyle bunları harflere çevirir; simgelerle anlam üretir. Böylece doğa dili, toplum dilinde yankı bulup şiir olur. Şiir sevenlerde şarkı olur türkü olur. Derken o insanda bedenleşir dans olur birleşir halay olur. Düğün olur.

Mana, ses ve bağlam bir araya geldiğinde dil, sadece iletişim aracı olmaktan çıkar; varlığın kendisi hâline gelir. Mana özü, seste tezahür eder, düşünce ve istekler bağlamı onu yönlendirir.

Bir kelimenin anlamı yalnızca sözlükte değildir; ritminde, tonunda, nefesinde gizlidir. Doğadaki her harf de aynı şekilde, varlığın kendi içsel titreşimiyle konuşur.

İnsan harf olarak doğanın varlıklarına karşılık gelir. Bizim dilimiz, doğanın yankısının simgesel çevirisidir. Bir ağacın hışırtısını, kelebeğin uçuşunu, yaprakta yansıyan güneşin parıltısı yaşamın kendisidir. Onu görüp duymak ve ona yönelip gönül vermek, insanın doğayla buluşma biçimidir.

Her harf, bir yaratımın yankısıdır; ses insanda titreşerek anlama dönüşür. Doğa kitabını okuyan insan, varlığın gizemini keşfederek anlamın ve bilincin köprüsünü kurar.

İşte bu yüzden doğa dili her yerde aynıdır, ama toplum dilleri farklıdır. İnsan, doğadaki harfleri okurken kendi bilincini de keşfeder. Ve bu birlikle her kelime, varlığın bir yankısıdır; her ses, bir mana, her bağlam ise insanın anlam yolculuğunda bir rehberdir.

Doğa bir alfabe, insan onun okuyucusu idrak edicisidir. İdrakten doğan ise hakikat güneşinin varoluş bilincidir.

Okuyabildiğimiz ölçüde, evrenin metnini anlayıp kendi varlığımızı kavramaya yaklaşırız. Okumak anlama, anlama yaşama dönüşerek dünyamızı kurar. Hayır söyleyelim, hayır duyalım, güzel bakalım, güzel görelim. Güzele güzelliklere erelim.

Bir zamanlar, malı azalan bir adam varmış. Kazancı tutmaz, emeği sonuç vermez olmuş. Bilge bir komşusu ona demiş ki: “Çocuklarına kuru ekmek yedir; ama ekmeğin kırıntısı yere düşmesin.” Adam, çocuklarının boynuna önlük bağlamış. Kırıntılar dökülmesin, bereket yitmesin diye.

Derler ki o günden sonra, adamın rızkı yeniden artmış. Bu küçük hikâye, yalnızca bir ahlak öğüdü değil; insanla varlık arasındaki bağın en sade ifadesidir. Çünkü bereket, insanın evrenle kurduğu şükran ilişkisidir.

Bu hikâyeye nerden gelindi denilirse: Çöp kutularına ve bina çevre duvarlarına asılan ekmek poşetleri, atılan kıyafetler, kullan at ve tüketim endüstrisi… rüşvet ve komisyon ile alınan ihaleler ile ortaya savrulan milyonlar ve karşılığı enflasyon olarak toplumsal değer kaybı…

Netice elimizden binlerce lira gelip geçerken yine tükettiğimiz rızkımız ve gerisi hayatımızda bıraktığı atıklar, stres, hastalıklar… ve geçip giden ömürler…

Bereket, nicelik değil nitelik meselesidir. Bir lokmanın doyuruculuğu, bir tarlanın verimi, bir sözün etkisi-bunların tümü sayıyla değil, ruhla, verilen mana ile ölçülür. Bereket, varlığın akışkanlığıdır; bir şeyin kendi sınırını aşarak başka varlıkları da yaşatmasıdır. Üretip paylaşmanın adıdır bir yerde.

Bu yüzden bereket, insanın iç dünyasındaki dengeyle başlar.

İçinde hırs, nankörlük, israf olanın dışına bolluk doğmaz. Zira evren, verene vererek, tutana tutarak karşılık verir. O nedenle dinler vermeyi, paylaşmayı öğütler.

İsrafla salınan para ve eşyalar da bir berekete vesile olmaz.

İşte içinde bulunduğumuz toplum yaşamında etkisi… Bunu ancak emeksiz, bedelsiz elde edilen bir nesnenin nasıl bir etki bıraktığı ile yüzleşenler anlar.

İslam kültüründe bereket, Allah’ın “ziyade kılma” sıfatıyla ilgilidir. Azdan çok, eksikten tam, noksandan hayır yaratma kudretidir.

Sofrada besmeleyle (tanrı adına-tanrı adıyla) başlamak, gazdan tozdan devinerek gelen varoluş içinde verilen emek çekilen zahmetlerle nimet haline gelen varlığın, yenilen ekmeğin kırıntısını bile ziyan etmemek; üretici olan bireyin varlığa duyduğu saygının, varoluşu meydana getiren nimetlerin kendi şükrünü bilme ve bildirmesinin ifadesidir.

Bereketin bir yüzü toprakta, diğer yüzü insan kalbindedir. Kalp cimrileşirse toprak da kurur. Kalp şükrederse, çöl bile yeşerir.

Bugün her şey çoğalıyor-veri, üretim, seçenek, ses. Ama bereket azaldı. Çünkü çoğalmak başka şeydir, çoğaltmak başka. Bereket, tüketmenin değil çoğaltmanın bağlantı oluşturmanın sanatıdır. Bir paylaşımın, bir gülüşün tüm sıkıntıları yok ettiğinin ve insana hayat vererek yenilediğinin bilincidir.

Kırıntı, küçük olandır-ama bereket, her zaman küçük olandan filizlenir. Bir tohumdan, bir selamdan-dua’dan, bir farkındalıktan.

Kırıntıya hürmet eden, bütüne kapı açar. O yüzden, hikâyedeki adamın önlükleri yalnız çocuklarını değil, insanın kendini de korur aslında.

Kırıntı yere düşmesin diye eğilen insan, gururundan da eğilir; varlığın karşısında saygıyla durur. Ve belki o anda, bereket yeniden döner. çünkü insan, verenle arasındaki dengeyi hatırlamıştır.

Bereket, bir hâldir-azdan çok, çoktan huzur çıkarabilenlerin hâli. Kuru ekmeğin kırıntısında bile emekle örülerek doğan anlam görenlerin hâli. Zamanın bereketi, emeğin bereketi, dostluğun bereketi… Hepsi aynı kaynaktan akar: yaşamın kutsallığı, varoluşun, yaşamanın farkındalığındadır.

Asıl mucize, bir önlükle düşmesine mani olunan o kırıntıya verilen değerde saklıdır. Bu kadar israfa karşı İnsanın hâlâ hayata, emeğe, üretime, değer verip değer bilip paylaşmanın yüceliğine saygı duyabiliyor olmasındadır.

Sözlükler din ve dünya kelimelerinin aynı kökten türediğini söyler. Din: yasa, düzen, ölçü, borç, karşılık, hüküm anlamında. Dünya; ednā (en yakın, en aşağı) anlamında düşüncenin uygulama sahası manasındadır.

Güzel Türkçemizde “tın” sesi var. Kulak vermek, dinlemek fiilinden evrilmiştir. Bu fiil nefes, soluk alma anlamını taşır. Bu bağlamda “tın” hem ses hem can, hem de ruhsal titreşim manasına gelir.

Din; dünya ve dinlemek her ne kadar Arapça ve Türkçe ayrı kök sözcükler olarak belirtilse de söylenen sözü-varlığı dinlemek- olana-söylenene kulak verip anlamak ve anlam katmak, varoluşla birleşmektir.

Yine sözlükler ‘din’ kelimesinin kökünün eski Zerdüşt inancının dili olan Avesta’ca ‘daenā’ anlamak, yargılamak sözcüğü ile eş kökenli olarak Elam dilinden alındığını belirtmektedir. ’Daena’ akıl daana ‘sözü akledip anlayan’ manasıyla kültür dünyamızda yer edinmiştir.

İnsanın kulağı, yalnız dış dünyanın seslerini değil, varoluşun en derin yankısını da duymak için yaratılmıştır Tını iç ses ve dışarıdaki varoluştan gelir.

Fakat insan, yalnız duyan bir varlık değildir. Duyduğuna uymayı da ister. İşte burada din doğar. Din, bir topluluk kuralı değil, ilahi varoluşun düzenini anlama ve katılma biçimidir.

Tın’ı-tin’in sesini duymak yetmez; o sesin ritmine girmek, onunla titreşmek gerekir. Bu yüzden “dinlemek”, aslında din’lenmektir. Kim varoluşun sesine gerçekten kulak verip dinlerse, din’lenip (ona dönüşüp) onunla uyum içinde yaşayarak susmayı da öğrenir.

Bin yıllardır kullanıla gelen din kelimesi bu kullanımdan ötürü kültürleşerek kirletilmiştir. Kök anlamıyla ilahi yasa, yani varoluş ile insan arasındaki uyumu sağlayan bağ olarak din, kulu yaratıcısına götüren maddi ve manevi eylemler-uygulamalar bütünü anlamındadır.

Bu manada din’lenmek yorgunluktan sonra yatıp uyumak olarak anlaşılsa da çıkılan bu yolun sonunda ortaya çıkan dindar insan anlamındadır.

Dinin zaman ve mekâna göre adı ve yöntemi değişse de gerçekliği insan var oldukça sürecek bir yöntemler bütünüdür.

Din, dünün mitolojisi, töresi, dogması kullanım sahasına ve gereksinime göre iken bugün bilimselliğe ve toplum yasalarına evrilmiştir.

İçinde bulunulan toplumla uyum içinde olmayı bilmek anlaşılsa da aslolan din’leyip din’lenerek evrensel varoluş yasaları ile balanslı (uyumlu) yaşamaktır.

Kök anlamıyla din herhangi bir ideolojinin veya kültürün ritüeli olmayıp varoluşun kendi yasası olup evrenin işleyişine uyumlu yaşamaktır. Yani din, insanın varoluşla uyum kurma biçimidir. Bu yönüyle yasa değil, uyumun yöntemidir.

İnsan zihin ve bedenin yasaya uyum sağlamasıyla huzur bulur. Bu huzur, dinin nihai hâli insanın dinginliğidir. Çünkü artık dışsal bir yasa değil, içsel bir uyum olarak yaşanır.

Başka deyişle tın: ruh, ses, can, titreşim.

Din: uyum yasa, yöntem.

Tının düzeni, işitme yolu.

Dünya da tının yoğunlaştığı düzey, yaşama alanı anlamındadır.

Yani dünya tının (tin’in) yankısını taşır. Bir yerde ilahi nefesin donmuş halidir. Bir başka deyişle insan hoparlör ve mikrofon olarak varlığı dinleyip dile getirendir. Yaşam ise bu tınılara uygun melodilerle uyum içinde yaşama becerisidir.