Doğa vardır; ama anlam yoktur. Taş vardır; ama anıt değildir. Toprak vardır; ama vatan değildir. İnsan dokunduğu anda ham madde dönüşmeye, anlamlaşmaya başlar. İşte maya budur. Kültür gökten inmez; gökle birleşen insanın bilinciyle fermente olur, yerde yeniden hayat bulur.
Maya küçük görünür ama sonucu büyüktür. Toprağı vatan kılar, uğruna kan akıtıp can verir. Bir fikir çıkar; bir çağ değişir. Bir kelime söylenir; bir toplumun yönü kayar. İnsan yalnızca yaşayan bir organizma değildir, anlam üreten bir varlıktır. O anlam üretimi kültürdür. İnsan kültür varlığıdır. Kültür insanın içindeki mayanın dışa vurumudur.
İnsan edilgen değildir. Aç kalınca sadece acıkmaz; tarım yapar. Üşüyünce sadece titremez; mimari kurar. Ölümle karşılaşınca sadece korkmaz; metafizik üretir. Biyoloji sınır koyar, insan o sınıra karşı fikir geliştirir. Bu yüzden etken odur.
İnsan doğru yanlış, iyi kötü aydınlık karanlık ayrımını ortaya çıkartıp iyi ve güzel olanı yaşamak içindir. Bu bağlamda maya doğru da çalışır, yanlış da. İnsan merhamet üretir; savaş da üretir. Bilim üretir; yıkım da üretir. Kültür nötr bir alan değildir. Onu hangi bilinçle yoğurduğumuz belirleyicidir.
İnsan hem kurucudur hem kurulan. Kültürü inşa ederken kültür tarafından biçimlenir. Ama ilk hareketi başlatan kıvılcım yine insandır. Çünkü anlam verme yetisi ondadır. Doğa kendini yorumlamaz; insan yorumlar.
İnsan maya ise, insanlık onun mayalanmış hâlidir. Kendi içini nasıl beslerse, toplum da öyle kabarır. Arı bir bilinçle yoğrulmuş kültür yükseltir; kirli niyetle yoğrulmuş kültür çürütür.
Etken olan insan, sorumluluğun da sahibidir; çünkü kabaran hamurun tadını belirleyen mayadır. Bu maya sevgi ve saygıyı esas aldığında kültür sertleşmez, yakıp yıkmaz; aksine insanı insanla uyumlu hâle getirir. Sevgi varlığı kabul etme iradesidir, saygı ise sınırı bilme olgunluğudur.
Bu iki değer mayaya karıştığında hayat rastgele şekillenmez; denge kazanır, onarıcı bir karakter edinir ve huzur üretir. Çünkü huzur, kendiliğinden doğan bir rahatlık değil; bilinçle kurulmuş bir düzenin sonucudur.
