Ay: Aralık 2025

Müslümanlıkta minare Yahudilikte ise menorah (7 kollu şamdan) tevhidi gösteren iki ayrı simgedir. Minare ve menorah yan yana konduğunda mesele mimari olmaktan çıkar; insanın nasıl yönlendirildiği, neyle aydınlandığı ve nerede merkez aradığı sorusuna dönüşür.

Minare, İslam şehir siluetinin en tanıdık unsurlarından biridir. Bugün çoğu insan için minare, caminin vazgeçilmez bir parçası, ezanın yükseldiği doğal bir mimari uzuvdur. Oysa tarih, minarenin ne zorunlu ne de başlangıçtan beri var olan bir unsur olduğunu açıkça gösterir. Minare, bir inanç pratiğinden çok, zaman içinde şekillenmiş bir sembol ve mimari çözümdür.

İslam’ın ilk dönemlerinde ne minare vardı ne de ezan için özel olarak inşa edilmiş bir kule. Medine’de, Hz. Muhammed döneminde ezan, mescidin damından veya çevredeki yüksekçe bir noktadan okunurdu. Bu durum, ibadetin özünün mekânsal gösterişten ziyade işlevsellik ve sadelik üzerine kurulu olduğunu gösterir. Minare, bu dönemde henüz düşünülmüş bile değildi.
Minarenin tarih sahnesine çıkışı, İslam’ın şehirlerle, imparatorluklarla ve yerleşik mimari geleneklerle temas etmeye başladığı dönemlere rastlar.

Emevilerle birlikte cami, yalnızca ibadet edilen bir yapı olmaktan çıkıp kamusal alanın, siyasal otoritenin ve şehir kimliğinin merkezi hâline gelir. İşte tam bu noktada minare ortaya çıkar: sesi yükseltmek için değil, varlığı görünür kılmak için.
Araştırmalar, minarenin kökeni konusunda birkaç güçlü ihtimali işaret eder. Bunlardan ilki, Antik Yakın Doğu’daki gözetleme kuleleri ve işaret yapılarıdır.

Bir diğeri, özellikle Suriye ve Mezopotamya hattında görülen kilise çan kuleleridir. Minare, bu yapıların doğrudan kopyası değil; onların işlevsel ve sembolik mantığının İslamî bağlamda yeniden yorumlanmış hâlidir. Bu da minarenin, saf bir “vahiy mimarisi” değil, tarihsel etkileşim ürünü olduğunu gösterir.

Burada kritik bir ayrım yapmak gerekir: Minare, ezanla birlikte doğmamıştır; ezan, minareden önce vardır. Yani minare, çağrının kaynağı değil, çağrının taşıyıcısıdır. Sesin yükselmesi, zamanla yapının da yükselmesine neden olmuştur. Ancak bu yükselme, sadece akustik bir ihtiyaçtan ibaret değildir. Minare, yukarıdan seslenmenin getirdiği otorite, hâkimiyet ve görünürlük duygusunu da taşır.

Bu nedenle minare, yalnızca dini değil, aynı zamanda siyasi bir semboldür. Hangi şehirde en yüksek minare varsa, o şehirde kimin hâkim olduğu da mimari olarak ilan edilmiş olur. Osmanlı’da minare sayısının bile hiyerarşik bir anlam taşıması boşuna değildir. Tek minareli cami ile çok minareli cami arasındaki fark, yalnızca estetik değil, güç ve merkez iddiasıdır.

Minareye bu gözle bakıldığında, onun sadece “ezan okunan yer” olmadığı anlaşılır. Minare, yukarıdan konuşma iddiasıdır. Mekâna hükmetme arzusudur. Görünür olma, duyulma ve merkez olma talebidir. Bu talep, inançla birlikte yürür; ama ondan bağımsız olarak da tarihsel bir gerçeklik taşır.

Bugün minareyi tartışırken, onu kutsal bir dokunulmazlık alanına hapsetmek yerine, oluştuğu tarihsel bağlamla birlikte düşünmek gerekir. Bu, minareyi değersizleştirmez; aksine onu daha anlaşılır kılar. Çünkü ancak kökeni bilinen bir sembol, neyi temsil ettiğini gerçekten söyleyebilir.
Minare, gökten inmiş bir yapı değildir. İnsan eliyle, insan ihtiyacıyla ve insan zihniyle yükselmiştir. Tam da bu yüzden, onu anlamak, insanın kendi tarihini anlamasıdır.

Işık ve Ses
Menorah ışık üretir; minare ses yükseltir. Biri görmeyi, diğeri duymayı merkeze alır. Görmek idraktir, duymak itaate çağrıdır. Bu fark, iki sembolün insanla kurduğu ilişkinin tonunu belirler.

İç Merkez – Dış Yönelim
Menorah tapınağın içinde, merkeze dönük yanar. Minare yapının dışındadır, ufka seslenir. Menorah içsel aydınlanmayı, minare kamusal bildirimi temsil eder.

Çokluk ve Merkez
Menorah’ın kolları çoğaldıkça ortadaki kola yönelir. Çokluk anlamda toplanır. Minare tek ve diktir; anlamı çoğaltmaz, yukarı taşır. Biri toplar, diğeri ilan eder.

Bilgi ve Davet
Menorah bilgiyi simgeler: yakıcı, dönüştürücü, insanı rahat bırakmayan bir ışık. Minare daveti simgeler: çağıran, yönlendiren, sınır çizen bir ses.

Zamana Direnç – Zamana Sesleniş
Menorah yandığı sürece aynı kalır; zamansızdır. Minare günde beş kez konuşur; zamana bağlıdır. Biri sürekliliği, diğeri ritmi temsil eder.

Sessizlik ve Yükseklik
Menorah sessizdir ama görürsün. Minare yüksektir ama işitirsin. Sessizlik iç derinlik ister; yükseklik hâkimiyet talep eder.

İnsan Ölçeği – Şehir Ölçeği
Menorah insanın iç dünyasına hitap eder. Minare şehre ve topluma konuşur. Biri bireyi, diğeri topluluğu önceleyen bir semboldür.

Yanmak ve Çağırmak
Menorah yanmayı şart koşar; bedel ister. Minare çağırır; cevap bekler. Yanmak dönüşümdür, çağrılmak konumlanmadır.

Merkez Arayışı – Merkez İddiası
Menorah merkezini arayan bir bilinç hâlidir. Minare merkez olduğunu ilan eden bir yapıdır. Biri iç disiplin, diğeri dış otorite üretir.

Işığın Taşınması – Sesin Yayılması
Menorah ışığı taşır ama zorlamaz; gören görür. Minare sesi yayar; duyan duyar. Biri seçici idrak, diğeri kapsayıcı bildirimdir.

Günümüzde minareler gökdelenlere ve verici kulelerine dönüşse de insanın kalbinde yanan ışık aynıdır.

Saygılarımla, 18.12.2025, Gaziantep, Ahmet Beyazlar

Toplumun bulunduğu çağda yaşayan bir birey yaşantısında var olan bir ideoloji ve dini kabul etmediğinde benliği (egosunu) ortaya çıkartır.

Bu durumda neyi kabul ederek veya ne yaparak varoluş yasaları aynasında kendine yer bulabilir?

Hiçbir inanç veya ideolojiye yaslanmayan insan, “anlam”ı dışarıda bulamaz. Dolayısıyla anlamı kendisi, kendinde bulmak ve kurmak zorundadır.

Bu, Nietzsche’nin “Tanrı öldü” cümlesi ile özetlenen Avrupa’daki din baskısının yerini akla ve bilime bırakması sonraki boşluğa benzer. İnsan artık “kendi kaderimi- yolunu arayıp bulma konumuna geçer.

Benlik bu durumda sahte yaratıcı bir varlık hâline gelir. Kendi değerlerini, kendi ahlakını, kendi hakikat ölçütlerini kurar. Ama bu özgürlük aynı zamanda büyük bir yük getirir. Çünkü artık ilahi dayanakları yoktur.

İdeolojisiz ve dinsiz bir benlik, yaratıcı kudretin yansıması olan varoluşun anlamsızlığa düşmesi ile karşı karşıya kalır. Burada hiçliğin aynası devreye girer. Benlik, kendi varlığının rastlantısallığını, geçiciliğini, ölümlülüğünü görür.

Bu farkındalık bazı insanlarda kaygı (Sartre, Heidegger), bazılarında dinginlik (Zen, Tao) doğurur. Yani hiçlik ya yutucu bir boşluk ya da özgürlüğün kaynağı olabilir.

Bir dogmaya (inanca) dayanmayan insan, çoğu zaman toplumsal normlar dışına çıkar. Artık “neye inanmalıyım?” sorusu yerini “nasıl yaşamalıyım?” sorusuna yönelir.

Bu da insanı olumlu yönler ile bazen sanata, bazen doğaya, bazen sessiz farkındalığa yöneltirken olumsuz sapkınlıklara da yöneltebilir. Bu durumda yaşamanın kendisi inanç yerine geçer.

Kişi bu noktada bir “öz” bulmaz; ama kendisiyle bir olma hâli yaşar. Varoluş aynasında kendine ulaşmak, kendini yaşamak… Bu, aslında benliğin kendini yokluktan ayırıp varoluşun farkına varmasıdır.

Dışsal inançların sesi sustuğunda, geriye kalan saf bilinç-ben varım bilinci-kendi yankısını duyar. Bu yankı, bazen düşünceyle değil, sadece varoluşun hissiyle kendini gösterir.

İdeoloji ve din, insanın üzerine bir anlam çatısı kurar. Bu çatı kalktığında, insan çıplak özgürlükle kalır. Sartre’ın dediği gibi: “İnsan özgür olmaya mahkûmdur.” Ama herkes bu özgürlüğün sorumluluğunu taşıyamaz.

Çünkü özgürlük yalnızlık, belirsizlik ve korku getirir. Bu korku-kendi varlığının yükü-bazılarını var olmaya, bazılarını yıkarak var etmeye iter. Terör, bir yerde bu yükü taşıyamayanların “ben varım” deme çığlığıdır.

İnançsız veya ideolojisiz kalan insan, çoğu zaman kimliğini negatif bir yolla, yani “reddettiği toplumsal inanca karşı olduğu” üzerinden kurar.

Bu, varoluşsal boşluğu doldurma çabasıdır. “Ben şuna karşıyım” demek, “ben buyum” demekten daha kolay gelir. Böylece benlik, yaratıcı özgürlük yerine nefretin kimliğini seçer.

Bu, nihilizmin (hiçcilik) hastalıklı biçimidir. Nietzsche’nin “aktif nihilizm” değil, “çürüyen nihilizm” dediği budur.

Modern toplumlar bireyin kimliğini ideolojiyle değil tüketimle tanımlar. Bu bireylerden oluşan toplum anlamsızlık içinde tüketiciye dönüşür.

Tüketici gücü olmadığında ise kendisinin sahip olmadığı değerlere karşı bir şiddet enerjisi biriktirir. Köklerinden, inançlarından, tarihinden kopmuş birey, hiçliğini kanıtlamak için yıkmaya başlar. Yani terörün özü bazen politik değil, varoluşsal bir çığlıktır. Beni görün, ben varım!

Özgürlük iki yöne gidebilir; yapıcı ve var edici özgürlük: sanat, düşünce, bilgelik. Yıkıcı özgürlük ise nefret, şiddet, yok etme doğurur.

Yapıcı ve var edici özgürlük benim varlığım bir armağan diyebilen bilinçtir. Yıkıcı özgürlük ise benim varlığım acıdır, siz de acıyı hissedin diyen bilinçtir. İkisi de aynı kökten doğar. Fark, bilincin olgunluk derecesindedir.

İdeoloji ve din olmadan yaşamak, her şeye rağmen yaşamanın anlamını ortaya çıkartmak demektir. Bu da öfke, kin veya intikamla değil, sessiz bir kabullenişle olur. Bu kabulleniş de sanatla, düşünceyle, şefkatle, doğayla uyumlu yaşamda kendini gösterir.

Terör, anlamını kaybedenin çığlığıdır. Yapıcı ve var edici yaşam ise anlamını kendi içinde bulan sessizliktir. Bu sessizlik ise yaşamın özüdür.

Bir düşünce doğmadan önce, yalnızca yokluğun sessizliği vardı-var olma arzusunun henüz dile gelmemiş hâli. O sessizlikte ne bir isim vardı ne bir yön, ne de bir tanım.

Sonra insan ortaya çıktı. İnsan, önceden anılır bir varlık değildi. Varlığının farkına vardığında gördüğüne ad koydu.

Adla birlikte dünya anlam kazandı, görünür oldu.

Zaman ve mekân ayrımları, bölünmeler ve farklılıklar arasında insan bütünün öğesine dönüştü. Yaratan ile yaratılan arasındaki birlik bilinci, iyiyle kötüye kurban edildi. Ardından yasalar kondu; iç duygu, doğa ve toplum arasındaki dengeyi sağlamak için. Niyetlerden doğan eylemler yargılandı, bilincin daha geniş bir katmanına taşınsın diye “ahiret” denen sonsuz mahkemeye havale edildi.

Sonra… insan, o büyük varlıktan ayrı olmadığını fark etti.

“Vahdet-i vücûd”-iyinin de kötünün de kaynağının aynı özden geldiğini, varoluştaki dengesizliklerin yalnızca insanın içindeki tersliğin yansıması olduğunu anladı.

Yunus Emre, bu bilinci sevgiyle dile getirdi:

“Madem yaratılmış, öyleyse ben anlamasam da varoluşta yeri vardır. Onu da severim, yaratandan ötürü.” Ve sevgiyle “ben”i eritti, varlıkla bir oldu.

Sonra Niyazi Mısrî’nin sesi duyuldu: “Lütf u kahrı şey-i vâhid bilmeyen çekti azâp,
Ol azaptan kurtulup sultan olan anlar bizi…”

İyinin ve kötünün, lütfun ve kahırın aynı kaynaktan aktığını söyleyen bu ses, ikiliği aşmanın yolunu gösterdi. Çünkü zihinde bir şey ancak adla görünür; gözün gördüğü, ancak kelimeyle birleştiğinde var sayılır. Yaratmanın ilk eylemi bu yüzden kelimedir- “Ol” demekle başlayan bir varlık yankısıdır.

Ad koymak, bir sınır çizmek olduğu kadar bir anlam çağrısıdır.

İnsan, her adla hem dışını hem içini belirler. “Ben” der hemen ardından “öteki” belirir. “Ben”in farkına vardığında tamlanmanın kapısı aralanır; “öteki” dediğinde ayrılığın ve azabın. Bu yüzden insan, iki yönlü bir kapıdır.

Zihin böyle işler; çünkü insan aklı sınırsız olanı sınıra, zamansız olanı çizgiye dökmeden kavrayamaz. Her şeyin bir başlangıcı ve sonu olmalıdır der; bu, ona düzen ve anlam kazandırır.

Fakat bu arayış yalnızca düzen için değil, yaratıcı düşüncenin kendisini anlamak içindir.

İnsan, kendi sınırlılığını fark ettikçe, onu kuşatan bir “bütün” arar. Adı Tanrı, Evren ya da Zihin olsun-her seferinde aynı kaynağa döner.

Bilim bu sessizliği ölçmeye girişir. Yöntemi gözlem ve tekrardır. Fakat gözlem derinleştikçe, “baş” ve “son” çizgileri bulanıklaşır. Nano saniyelerden ışık yıllarına kadar uzanan ölçüler arasında akıl tükenir; çünkü “Ben”den uzaklaşmaktadır.

Atomun içine bakarsın, parçalanır. Evrenin sonuna gidersin, bükülür. Zamanın öncesine uzanırsın, nokta sıfıra döner. Ama o sıfırın içinde her şeyin potansiyeli gizlidir. İşte orada, insan zihni bir an durur. Aradığı kesinlik çözülür, yerini fark edişin huzuru alır.

O noktada “baş” ile “son”, “yaratıcı” ile “yaratılan”, “kelime” ile “mana” birbirine karışır.

Her şey dönüşür. Ve insan, artık yalnızca anlamı değil, anlamın kendisini görür.

Belki de bu yüzden sonunda sükûna erer. Çünkü bilir ki ne kelime ötekisiz var olabilir ne de varlık adı olmadan.

Yaratmak, ad koymaktır; ama aynı zamanda adın ötesini işitebilmektir. Bir kelimenin içindeki sessizliği duymak — işte hakiki bilgelik oradadır.

Dil, bazen kader gibi işler. Bir harfin yer değiştirmesi, bir sesin dönüşmesiyle yeni anlam kapıları açılır. Kalb,

Arapçadan bize gelmiş; kökü “dönmek, çevrilmek, değişmek”tir. İnsan bedenindeki organın atışı ve kan dolaşımını sağlaması nedeniyle bugün kalb-kalp denilince genellikle bu organ anlaşılır.

Oysa kalp, varoluşun insanda değişip dönüşmeye yatkın oluşunu da hatırlatır. Kalbin dilimizdeki karşılığı gönüldür. Gönül, insanın iç dünyasının en derin fonksiyonudur.

Kalbimdesin denildiğinde sevgi dünyamdasın, işleyişine uygunsun anlamı çıkmaktadır. Bu da sorumluluk ve bedel getiren bir davranıştır.

Kalp yerine kullanılan bir başka sözcük ise yürektir. Yürek, moral gücünü ifade eder. “Sende onu yapacak yürek var mı?” diye sorulduğunda, işte bu güç sorgulanır. Antep’te “bürt” demeye dudak gerek derler.

Aynı kökten türeyen kalıp ise şekli sabitleyen şeydir. Tahta kalıplar, taş kalıplar, insanın üstüne biçilen ideolojik kalıplar…

Toplumların bağlı olduğu yasalar da bir yerde kalıptır. Kalbin değişkenliği ile kalıbın sabitliği arasındaki gerilim, hayatın ta kendisidir. Bir yanımız değişmek ister, diğer yanımız tutunacak bir biçim arar.

Eskiden ölçü birimi olarak kullanılan “batman” ile ilgili bir deyim hatırlanır: Kaos anında “batman çağıl’a karıştı” denirdi.

Yani ölçü, ortak değer yargısı taş yığınında, değer tanımazlarda kaybolmuştur. Onun Çin kalp sahibi insanlara her zaman ihtiyaç vardır.

İnsan, her şeyin kalbidir; özüdür, merkezidir. Onun değer yargıları toplumun ve çevrenin oluşumunu belirler. Bu bağlamda, ülkelerin halklarının ve yöneticilerinin konan yasalara bağlılığı ve adaletli yönetimleri, sağlıklı toplumların oluşmasının yegâne şartıdır.

Buradan inkılap kelimesine geliriz. İnkılap, dönüşüm demektir; altüst ediş, eski anlayışları ve düzeni yıkıp yeni yargı ve kalıplar kurma çabasıdır.

İnkılaplar toplumun kalbi gibidir. Sürekli yenilenmedikçe eskir, güncelliğini, gücünü yitirir. Böylelikle yeni bir düzenin, yaşam şartlarının kalıplarının oluşumuna kapı aralar.

Cumhuriyet inkılabının getirdiği kalıplar zamanla değiştirilmiş, hatta kirletilmiş, yok sayılmıştır. Bu yüzden oluşan yeni şartlara uygun yasalarla kalıpların yeniden yapılanması istenmektedir. Ancak bu durumun meşruluğu ve evrensel geçerliliği olmadığından yapılanması mümkün görülmemektedir.

Her yerde tek yasa geçerlidir. Aslolan varoluşun amacına uygun hedef belirleyerek o hedef doğrultusunda birliğe hizmet etmektir.

Nasıl ki Cumhuriyetin ilanındaki şartlar Cumhuriyet idaresinin ilkelerini belirledi ise benzer bir durumdaki şartlar da kendi ilkelerini belirleye bilir.

Bu bağlamda yasaların değişim ve etkisiz kılınma nedenleri ile yüzleşilerek yapılacak restorasyonla, varoluşun devamını sağlamak yegane yöntem olarak görülmektedir.

Peki ya kalpazan? Sözlükte sahte para basan kişidir. Ama mecazen, dili başka, eylemi başka, sahte, kalpsiz olan, içtenliğini kaybetmiş kişidir.

Kalpazan, kalıbın, yasaların hakiki dönüşünü bozan, inkâr eden, kalıbın içini kendi istediği gibi doldurandır. Bastığı para, söylediği söz geçersiz olan demektir.

İnsanın kalbi ile kalıbı arasındaki bağ; ilahi varoluş gereği ile bireysel yaşayışı arasındaki bağ koptuğunda ortaya çıkan yozluk işte budur.

İnsan, bilinen kâinatın ve varoluşun özüdür. Ancak bu doğası üzerine yaşadığında gerçek anlamıyla insandır. Güçlüdür, sözü geçerlidir.

İnsan aynı zamanda olumlu da olsa olumsuz da olsa bir işleyişin öğesidir ve bu eylemleriyle de bu hakikatin görünmesini sağlar.

Bu bağlamda diliyle söylediğini eylemleriyle doğrulamayanlardan, yani yalancılardan sayılır. Yıllarca yalanlarla avutulan halkın, kendinden başka hiçbir kalıba inancı kalmamıştır. Bu da onun açmazıdır. Çünkü yaptığına inanmakta, inandığını yapmaktadır

Kökeninden Günümüze: Bilinç, Emek, Adalet ve Birlik Üzerine

İslam’ın 5 şartı-şehadet, namaz, oruç, zekât, hac-Kur’an’ın ilk dönemlerinden beri Müslüman yaşamının omurgasını oluşturur.

Kur’an’da bu beş ilke ayrı ayrı ve derin biçimde işlenmiştir: iman, ibadet, arınma, paylaşma ve birlik…

Ancak bu ilkeler, tek bir bütünlük içinde “beş şart” olarak ilk kez Hz. Muhammed’in sözlerinde (hadislerde) sistemleşmiştir.

En açık biçimiyle şu hadiste yer alır: “İslam beş şey üzerine bina edilmiştir: Allah’tan başka ilah olmadığına ve Muhammed’in Resul olduğuna şehadet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, oruç tutmak ve hacca gitmek.” (Buhârî, İman 1; Müslim, İman 20)

Bu formül, Hicri 2. yüzyılda (MS 8. yüzyıl) yazıya geçirilen hadis kitaplarıyla birlikte İslam öğretisinin temel ifadesi haline gelmiştir. Fakat bu ilkeler, yalnız ritüeller değildir; her biri insanın iç ve toplumsal hayatına dair bir bilinç çağrısıdır.

Şehadet – Yaşamın farkında olmak, yaşam amacı olarak birlik ve sevgiyi, paylaşarak yaşamın idrakinde ve farkında olmak. Bu aynı zamanda inancın imana evirilmesidir.

Kur’an’da iman, hayatın merkezine yerleştirilmiştir. Bu nedenle şehadet sadece “dil” ile değil, “hal” ile söylenen bir sözdür.

“Allah’tan başka ilah yoktur” demek herşeyi kapsayan bir güç olduğunu onun da adının şah/kapsayıcı, el ilah/Allah olduğunu Türkçe adı ile “Tanrı “olduğunun” bilinci ve farkındalığı demektir.

Bugünün insanı için şehadet; her nefeste varoluşa tanıklık etmek, yaşamın birliğini, kutsallığını ve anlamını fark ederek gerekliliğini yerine getirmek demektir.

Salat / Namaz – Emek, destek, duruş ve disiplin. Kur’an’da namaz, imanın eyleme dönüşmüş hâlidir. “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin.” – (Bakara 43)

Beş vakit namazın özü, düzenli farkındalık ve eylemde istikrardır. Çağdaş anlamıyla bu, çalışmak, üretmek, topluma fayda sağlamak ve her gün yeniden yönünü hakikate çevirmektir. Her alın teri bir secdedir; dönüşümdür. Her dürüst emek bir duadır.

Oruç – Kanaat, Özdenetim ve Arınma. Kur’an orucu, sadece açlık değil, bilinç terbiyesi olarak anlatır: “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı ki, sakınıp korunabilesiniz.” – (Bakara 183)

Oruç, tüketim çağında bir direniştir. Nimetin kıymetini ve yaşama etkisini anlamak, kanaatkâr olmak, azla yetinmek, nefsi frenlemek ve anlamla doymaktır.

Modern dünyada oruç; inanç boyutundan kopartılarak zayıflama diyeti veya detoks olarak uygulansa da bireyin kendi varlığını, varlığı ve varoluşu anlaya bilmek için yaşamdan kesilerek bir müddet dışarıdan bakmakla birlikte toplumsal olarak da yardımlaşmak, israfı azaltmak, sade yaşamak ve dengeyi korumak demektir.

Zekât – Paylaşım, Adalet ve Dayanışma. Kur’an zekâtı, toplumsal adaletin temeline koyar: “Mallarından zekât ver ki, onunla onları arındırıp temizleyesin.”-(Tevbe 103) Kalanla da o varoluşa birlikte yaşamaya hak kazanmak demektir.

Zekât yalnız para değildir; bilgi, zaman, sevgi, emek paylaşımıdır. Gerçek zekât, fazlanın, faziletli olmanın farkına varmak ve onu insanlığa yansıtmaktır.

Hac-Birliğe Karışmak, Bütünle Buluşmak, varoluşun ve bireysel yaşamın kutsiyetinin bilincinde olmak. Kur’an haccı, tüm insanlığa açık bir çağrı olarak sunar: “İnsanlar içinde haccı ilan et ki, sana yaya ve deve üzerinde uzak yollardan gelsinler.”-(Hac 27)

Hac, birliğin pratiğidir. Kâbe’ye yürümek, benliğin dar alanından çıkıp evrensel birliğe katılmaktır. Orada herkese kendi bireyselliğiyle hayat hakkı vardır. Dil, renk, sınıf yoktur.

Bugün için hac; insanlığın ortak vicdanında buluşmak, birliğin bilincine ermek demektir.

Bu beş ilke, yüzyıllar boyunca hem inancın direği hem de insanlığın ahlak pusulası olmuştur.

Yaşamdan anlaşılmıştır ki bu beş ilkenin uygulama bilmesi için önce birey olmak, yani akıl kullanabilme yetkisinde sözleşmeyi anlayıp uyum sağlamayı gerektirecek nitelikte insan olmak, laiklik, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğüne bağlı bir idare içinde yaşıyor olması gerekir. Bu konu da iman meselesi olarak ayrı bir yazıda ele alınacaktır.

İnsanı tanımak isteriz. Sorularımız hep aynı yerden başlar: “Nerelisin?” Sonra bir soy ararız: “Kimlerden?” Ardından bireye yöneliriz: “Peki sen kimsin?”

Bu soruların her biri insanı anlamaya yaklaşır gibi görünse de aslında onu bir çerçevenin içine hapseder. Bir coğrafyaya bağlarız önce; çünkü doğduğu yerin ona kimlik verdiğini düşünürüz. Ardından bir aileye, bir soy zincirine yerleştiririz; çünkü kim olduğunu anlamak için önce “kimlerden” geldiğini bilmek isteriz. Sonra onu bir işe, bir unvana, bir role sıkıştırırız. Son adımda, o adla andığımız davranışlarına bakarız ve deriz ki: “İşte bu insan budur.”

Oysa insan ne doğduğu yerle ne geldiği soyla ne de yaptığı işle sınırlıdır.

İnsan, nerede olursa olsun, kendi vücudunun içinde, düşüncesinde ve çevresine yansıyan davranışlarında insandır. Yer değişse de ad değişse de dil değişse de insanın özündeki varlık değişmez.

Bir ayna bir varlığı tam olarak gösterir. Ayna kırılıp parçalansa her bir parçası bireyi gösterir. O aynanın birliğinde de bir insanı gösterir. Dolayısıyla her bir insanda gözüken hal ve davranışlar, temsil ettiği düşünce insana, orada olan insana aittir.

Bir birey olarak insan içinde yaşadığı toplumdaki kimliklerin hepsiyle o bireydir. Ancak işyerindeki birey ile aile içindeki konumuna göre olan ayrı ayrı insani özellik ve gereksinimlerdir.

Coğrafya, kültür, iş, ad… Bunlar insanı tanımlayan kabuklardır. Ama öz, yani insanın gerçekten kim olduğu, bu kabukların ötesinde başlar. Belki de insanı tanımak, onu bir yere yerleştirmek değil; onun içinde bulunduğu bedende, düşündüğü düşüncede, gösterdiği davranışta yankılanan varlığı fark etmektir.

Çünkü insan, nereliyse o değildir; insan, nasıl düşündüğü ve nasıl davrandığıyla insandır.

Hoca Nasrettin Efendi’ye “dünyanın merkezi neresi” diye sorulduğunda ‘eşeğimin ayak bastığı noktadır. İnanmıyorsanız ölçün’ demiş.

İnsanoğlu beden eşeği (biniti) içinde, düşüncesi ise evrenin her noktası ile irtibat halinde bir varlık olarak yaşamını sürdürmektedir. Bu yaşayış, bedenin ve bedeni var edenin hizmetinde olmak üzere maddi ve manevi yaşam olarak devam etmektedir.

Bilim, üzerinde yaşanılan dünyanın güneş çevresinde, güneşin de saman yolu galaksisi içinde tur ederek seyrini sürdüğünü gözlemleyerek belgelemiştir. Her var olanın varlığını kaybedeceğinden bahisle de şartlar çerçevesinde var olan her şeyin ömrü hesaplanmaya çalışılmaktadır.

İnsanoğlu düşünen varlık olarak her şeyin merkezinde yer almaktadır. Düşüncesi ile varoluşun evrelerini etüt ederek varlığı tanımaya uğraşırken bir yandan da kendi varlığını tanıma gayreti içindedir.

Kainata bir merkez belirtmek gerekirse o düşünen insandır. Her ölçü ona göre, keşfettikleri temelinde onun tarafından konmuştur. Bunun dışında, gündemde olmayanlar da ileride onun tarafından tanımlanacaktır.

İnsanın merkezi kalp olarak belirtilmiştir. Kalp; inkılab, yani değişim ve dönüşüm manasınadır. Yani varlığın oluş aşaması onun başlangıcı – kalbi, merkezi olarak tanımlanmıştır.

Düşünce de her varlığı kapsadığına göre kalbi, yaratıcı düşüncenin merkezi olarak almamız ve bu merkeze olan uzaklığı, düşünce evrelerinin hangisinde ise ona göre ölçmemiz gerekir.

Hud suresi 85. Ayette “Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı büyük bir titizlik ve tam bir doğrulukla yerine getirin; kendilerine ait mallarda haklarını eksiltmek suretiyle insanlara zulmetmeyin ve bozgunculuk yaparak yeryüzünde karışıklık çıkarmayın.” Buyurulmuştur.

Düşüncenin insandan veya varoluştan ayrı bir varlığı yoktur. Tüm oluşlar maddenin inkılabı ile manaya evrilmesi, mananın insanda bilinçlenmesi ile geri maddeye dönüşmesi ile vücut bulmaktadır. Tüm kâinat da bu oluşumun uygulama sahası olarak vazifelidir.

Bu manada İnsanın merkezi insanın kalbidir. Yani düşüncedir, isteme-irade sahibi olmasıdır. Bu merkez, fiziksel bir nokta değil, bilincin ve farkındalığın var olduğu noktadır.

İnsan kendi merkezinde hem özdür hem eksen hem de ölçüdür. Kendi merkezini fark eden insan, aynı zamanda evrenin merkezini temsil eder; düşüncesiyle hem kendi içini hem de dış dünyayı aydınlatır.

İşte bu yüzden “kendini bil, kendini bilen rabbini bilir” buyurulmuştur. Yaşam bireyin kendi merkezinde başlar ve düşüncesiyle kainatı kapsar. İnsan, kendi içinde hem küçük bir evren hem de kainatın mihenk noktasıdır. Her şey onun etrafında döner. Aynı zamanda o da her şeyin.

İnsan, anlam arayan bir varlıktır. Öyle bir anlam ki, yalnızca zihinde değil, kalpte de hissedilir; yalnızca düşüncede değil, yaşamda da kendini gösterir. Bu yolculuk, küçük bir tohum gibi başlar: inanç.

İnanç, doğruluğu kanıtlanmamış olsa da insanı hareket ettiren bir enerji, bir yön işaretidir. Tıpkı karanlık bir yolda uzaktan parlayan bir ışık gibi, zihni ve ruhu veri denilen ham gerçekliklere açar.

Veri, gözlemlenebilir, ölçülebilir gerçekliktir. Ama veri yalnız başına bir yol göstermez; onu anlamlandıran bilgiye dönüşmesi gerekir.

Bilgi, verinin içine konan anlamdır, idrak edilen ilişkiler ve bağlantılardır. İşte burada insan, veriyi idrak ederek kavrar; parçaları birleştirir, nedenleri ve sonuçları görür, varlığın örgüsünü çözümlemeye başlar.

Ancak istemeyle başlayan bu idrak tek başına yeterli değildir. Düşünce devreye girerek idrak edilen bilgiyi zihinde işler, tartar, biçimlendirir.

Düşünce, bilginin bilinçle buluşmasını sağlayan köprüdür. Ve bu köprü, insanın kendi bilincine açılan kapıdır. Bilinç, düşüncenin eyleme ve farkındalığa dönüşmesidir. Düşünceyi sadece zihinsel bir oyun olmaktan çıkarır; onu yaşamın içine taşır. Bildiğini yaşamaya, yaşadığını bilmeye dönüşür.

Bilim bilince, bilinç varoluşa dokunur. İnsan, bu farkındalıkla hareket ettiğinde, kendi dünyasını ve çevresini değiştirir.

Seçimler, eylemler ve anlam dünyası bilinç üzerinden şekillenir. Ve dönüş başlar: Bilinçli bir varlık, öğrendiği bilgileri ve deneyimleri tekrar evrene bırakır; onları yeni veriye dönüştürür. Bu veri, başka bir insanın idrakine, düşüncesine ve bilincine ışık tutabilir; döngü yeniden başlar.

İşte insan, bu döngü içinde hem alıcı hem verici olur. Veri ile başlar, bilinçle evrilir ve tekrar veriye dönüşür. Her adımda anlam doğar, anlam çoğalır ve varoluş kendini sürekli yeniden kurar. İnsan, bu süreçte yalnızca bir gözlemci değil, aynı zamanda bir yaratıcısıdır; hem kendi bilincinin hem de evrenin işleyişinin kendinden kendine bir parçasıdır.

Ve belki de insanın görevi, bu döngüyü fark ederek yaşamaktır: İnançla başlar, bilgilendiği veriyi idrak eder, düşünceyle şekillendirir, bilinçle varoluşa dokunur ve sonunda kendi deneyimiyle yeni veriyi yaratarak gündem oluşturur.

Böylece insan, anlamın hem taşıyıcısı hem yaratıcısı hem de aşk denilen yüce kudret ile yüce yaratıcı da yok olarak onun sanatında bir role ve oyuncuya dönüşür.

İnsan önce inanır mı, önce düşünür mü, yoksa önce konuşur mu? Bu soru eski, ama yankısı hâlâ taze. Çünkü bu üçü, yaşamın üç ayağı gibidir: biri olmadan diğeri eksik kalır.

İnanç, insanın görünmeyene dokunuşu, görünmez olanı görünür kılma çabasıdır. Düşünce, o dokunuşun biçim kazanmış hâli olarak varoluşla şekillenir. Dil ise o dokunuşun yankısıdır; yaşantımızı ve anlamı dışa vurur. Ama insan nefes alırken hangisi önce gelir: hava mı, göğüs mü, ses mi? Bu soru bize şunu hatırlatır: salt hayvansal yaşamda “inanç” yoktur; inanç, bilincin uyanışıyla doğar.

İnanç, “bir yaratıcı olmalı” diyenle “yaratıcı yoktur” diyenin bile ortak paydasında bulunur. Çünkü her ikisi de bir kabullenişin, bir tutumun ifadesidir. Birisi “varlığa güven” duygusundan, diğeri “varlığın kendi yeterliliği” inancından doğar. Her iki durumda da insanın eylemleri, bu inancın görünür biçimidir.

Ve böylece bir düşünce sistemi, ardından da madde ve anlam dünyası oluşur.

Bu yüzden insan, her şeyden önce bir inanç varlığıdır. İnanç, tamamlanmış bir değer değil; her an yeniden var olan, yaşayan bir cevherdir. Her inananla birlikte yeniden doğar, her sorgulamayla biçim değiştirir.

Bilimsel bakış, ilk insanın yıldırımdan korkusunu inancın kökeni olarak görür. Oysa korku yalnızca başlangıçtır. Zamanla insan, korkunun ötesinde sevgiye, yani varoluşu anlamaya ve korumaya yönelir.

Sevgi, insanın kendi bilinciyle yüzleşmesinden doğan en kapsayıcı duygudur.

İlk insanın dili yoktu, ama bir inancı vardı. Duydu, gördü, korktu. Sonra bir sığınak aradı.

Önce ebeveyninde bulduğu bu güven duygusu, zamanla doğaya ve görünmeyene yöneldi.

Korkudan doğan bu sığınma arzusu, hareketlerle, seslerle, sembollerle örülerek bir inanç dünyasına dönüştü. Sonra bu korunma içgüdüsünden sevgi doğdu; insan kendi geleceğini güven altına almak için inancını eyleme dönüştürdü.

Böylece insan, dışındaki bir kudreti sezmeye, ona göre yaşamaya, ondan anlam üretmeye başladı.

Doğanın belirsizliği, toplumun düzeni, güçlülerin varlığı-hepsi bir “üst kudret” fikrini besledi.

Bu düşünce, dilsel anlatımı doğurdu; sözcükler anlamla yüklendi, söylemler yazıya dönüştü.

Alfabe, insanın duygu ve düşüncelerini simgeleyen bir evrensel hafıza oldu.

Artık insan yalnızca inanan değil, düşünen ve anlatan bir varlıktır. Anlam, üç köşeli bir aynaya dönüşür:
İnanç yansıtır, düşünce keskinleştirir, dil şekillendirir.

Felsefeciler bu aynayı farklı açılardan tutmuşlardır. Descartes düşünceyi merkeze koyar: “Düşünüyorum, öyleyse varım.” Heidegger aynayı ters çevirir: “Dil, varlığın evidir.”

Ama insanın en eski iç sesi, bunların öncesindedir: “İnanıyorum, öyleyse hissediyorum.”
Çünkü anlam, mantığın değil, sezginin kıvılcımıyla başlar.

Sonunda anlarız ki insanın özü bir sırdan ibarettir: İnanç düşünceyi doğurur, düşünce dili doğurur, dil de inancı yeniden yaratır. Üçü birden konuşur insanda; biri sustuğunda, öteki eksik kalır.

Ve belki de insan, bu üç sesi bir araya getirdiğinde-inancını duyguda, düşüncesini anlamda, dilini bilinçte birleştirdiğinde-gerçekten kendini duyan olur. Görme ise bu üçlünün dördüncü yankısıdır:

50 gram ağırlığındaki bir organ aracılığıyla, baktığı yönü kapsayan bakışı ile İnsanın özündeki mananın dışarıya ışık salarak varlığın görünür bilinir olmasına sağlayan.

İnanmak neye olursa olsun düşüncenin ilk doğuşudur. İnsanın bir fikri, bir hakikati ya da bir anlamı kabul etmesidir. Ama bu kabul ediş kalıptan kalıba geçerek vücut buluş değil henüz zihnindedir.
Bu, bir yerde “belki doğrudur veya değildir” şüphesi der gibi bir iç sezgi hâlidir. İnanmak bir yerde düşüncenin tohumudur. Birey burada hangi yönü beslerse o yönde var oluşun içindedir.

Bu nedenle inanmak henüz iman etmek-eminlik değildir. İçinde hâlâ gölge, kuşku, sınama halindedir.

Bu yüzden inan’a neye ve hangi yönlü olursa olsun düşüncenin oluşum ve uyanış evresi denebilir.

İman, düşüncenin kalbe yerleşmesi ve söz olarak dile gelmesi, yani bedenleşip bilimselliğe dönüşmesidir. Varoluş içinde yeni bir bakış açısı ile var olmaktır.

İman, inanın-düşüncenin kalpte ve eylemde köklenmesi, bedenleşmesi, zahirde vücut bulmasıdır.

İmanla birlikte düşünce de bilinçten ruha geçer. Bu bağlamda tüm varlık bu bilinçle canlanarak yeniden vücut bulur.

Bu bilinç henüz dışa taşmamıştır. O, toprak altındaki kök gibidir. Büyür, derinleşir, besler -beslenir. Ona sahip olanla varoluşun safhalarını yaşayarak görülür, bilinir olur.

Emin olmak, emin etmektir. Varlığın Düşünceye dönüşmesi düşüncenin de bireyin bedeninde kök salarak varlığını ona teslim edip emniyet bulmasıdır. Burada artık kişi veya varlık yoktur. Neticede birey artık korkmaz, savunmaz, ispatlama gereği duymadan yaşar.

Emin, inandığını yaşayan insandır. İçindeki inanç fikir olmaktan çıkıp yaşamın kendi olmuştur.

Bu, geçmişi ve geleceği olmayan, eskimeyen bir yaşamdır. Artık o emanetin teslim edildiği, emanete sevgi ile hizmet eden Muhammedün emin’dir.

İnsan ona inanmak ve ona layık düşünce ve eylemlerle; onun açtığı yolda yürüyüp onun ışığını rehber edinmekle var olur.