Kader” kelimesi günlük dilde ağır bir yorgunluk taşır. Çoğu zaman çaresizliğin, bazen de sorumluluktan kaçışın sığınağıdır. “Ne yapalım, kader” denir ve mesele kapatılır. Oysa kelimenin kendisi bu kadar kestirme bir suskunluğu hak etmez.
Etimolojiye bakınca ilk çatlak ortaya çıkar. Kader, Arapça q-d-r kökünden gelir. Bu kök; ölçmek, takdir etmek, sınırlandırmak, imkân dâhilinde kılmak anlamlarını taşır. Yani kader, baştan sona yazılmış bir senaryodan çok, ölçüsü konmuş bir alanı ifade eder. Bir şeyin ne olduğu kadar ne olabileceğinin de çerçevesidir. Bu nüans kaybolduğunda kader, metafizik bir kelepçeye dönüşür.
Anlam tarihine bakıldığında da benzer bir kayma görülür. Klasik düşüncede kader, varlığın düzenine işaret eder; keyfî bir yazgı değil, kozmik bir denge fikridir. Her şeyin bir oranı, bir karşılığı, bir yeri vardır. Modern zihin ise bu düzen fikrini bireyin omzuna bir yük gibi yığar: “Demek ki ben böyleyim, değişmem.” Oysa bu, kaderin değil, yorumun katılaşmasıdır.
Burada asıl soru insanın rolüdür. İnsan kaderin neresindedir?
Sadece maruz kalan mı, yoksa katkıda bulunan mı?
İnsan, koşullarla doğar. Dil, aile, beden, zaman, coğrafya… Bunlar seçilmez. Bu yönüyle kader gerçektir. Kimse boş bir sayfada hayata başlamaz. Ama insan, sadece koşulların toplamı değildir. Koşullarla kurduğu ilişki de belirleyicidir. Aynı şartlar altında bambaşka hayatların çıkabilmesi bu yüzden mümkündür.
Kader çoğu zaman sonuçla karıştırılır. Oysa kader, süreçtir. İnsan bu sürecin içinde anlam üreten bir varlıktır. Düşünmesi, itiraz etmesi, yanılması, öğrenmesi kaderin dışına çıkmak değil; kaderin içindeki insan payıdır. Sorumluluk tam da burada başlar. “Yazılmıştı” demek, çoğu zaman “yüzleşmek istemedim” demenin daha süslü hâlidir.
Daha net bir ifadeyle:
Kader, insanı iptal etmez.
İnsan da kaderi yok saymaz.
İkisi arasındaki ilişki bir çekişme değil, bir gerilimdir. İnsan bu gerilimi taşıyabildiği ölçüde olgunlaşır. Kaderi mutlaklaştıran da, bütünüyle reddeden de aynı hatayı yapar: karmaşık bir hakikati basitleştirmek.
Belki de kaderi doğru yere koymak gerekir. O, ne sığınılacak bir bahane ne de inkâr edilecek bir kavramdır. Kader, imkânların sınırıdır; insan ise o sınırlar içinde yön tayin eden bilinçtir. Ölçü vardır, ama ölçünün içinde hareket de vardır.
Ve tam bu noktada kader, susturan değil düşündüren bir kavram hâline gelir. Çünkü insanı insan yapan şey, başına gelenler değil; başına gelenlerle ne yaptığıdır.
